• Odbierz prezent
Wielki kryzys 1929 - 1933

Najsłynniejszym kryzysem w historii był tzw. „Wielki Kryzys” w latach 1929-1933. Dotknął on nie tylko wszystkie branże, co było również cechą poprzednich kryzysów gospodarczych, ale wyróżniał się swoją głębokością. Był również wyjątkowy dlatego, że zakończył epokę pieniądza opartego na złocie, a także zapoczątkował interwencjonizm gospodarczy.

Podłoże kryzysu

Po pierwszej wojnie światowej trwała odbudowa gospodarki. Do najszybciej rozwijających się krajów należały Stany Zjednoczone. Lata dwudzieste były okresem dynamicznego rozwoju gospodarczego. Szczególnie prężnie rozwijającą się gałęzią przemysłu była motoryzacja. Branża motoryzacyjna wymagała dostaw z innych gałęzi przemysłu, co napędzało całą gospodarkę. Również w Japonii w tym czasie następował szybki rozwój technologiczny. W Europie też rozpoczął się wzrost gospodarczy, w czym pomagały inwestycje amerykańskich firm w krajach europejskich. Rozwój polskiej gospodarki w porównaniu z wieloma innymi krajami europejskimi był wolniejszy, jednak od 1926 r. także tutaj sytuacja gospodarcza zaczęła ulegać poprawie, czego istotną oznaką był wzrost zatrudnienia i płac.

Na amerykańskim rynku akcyjnym panowała ogromna hossa. Od 1920 r. do 1928 r. rynek giełdowy wzrósł z 227 mln akcji do 920 mln akcji. Każdy mógł kupić akcje, nawet jeśli posiadał tylko skromny kapitał. Mógł dokonać przedpłaty, a resztę pożyczyć od maklera, który zatrzymywał zakupione w ten sposób akcje jako zabezpieczenie na wypadek spadków. Gdy cena akcji spadała, a klient nie był w stanie zapłacić wymaganej kwoty, makler mógł je sprzedać, aby pokryć dług. Takie transakcje cieszyły się ogromną popularnością.

W latach 20-tych FED utrzymywał politykę taniego pieniądza. W tamtym okresie całkowity wzrost podaży pieniądza wyniósł 28 mld USD. FED utrzymywał stopy dyskontowe na niższych poziomach niż stopy rynkowe, co sprzyjało udzielaniu kredytów przez banki. Konsumenci chętnie kupowali towary, jednak większość z nich na kredyt. Szacuje się, że w 1928 r. 2/3 samochodów była sprzedawana w systemie ratalnym. Wszystko szło dobrze, dopóki kredytobiorcy mieli pracę i mogli spłacać zaciągnięte zobowiązania.

Kryzys na giełdzie

Pierwsze oznaki kryzysu zaczęły się pojawiać w 1928 r. Zaczęły narastać zapasy niesprzedanych towarów w magazynach, hurtowniach, a także w sklepach detalicznych. Stopniowo zaczęły następować obniżki cen towarów.

W tym samym czasie w USA rozpoczął się kryzys na rynku budowlanym, który wcześniej również bardzo dynamicznie się rozwijał. Spadek zapotrzebowania na materiały budowlane wpłynął negatywnie na sytuację producentów oraz zapotrzebowanie na pracowników w tej branży. 
W 1928 r. amerykańscy inwestorzy przestali inwestować w niemieckie i inne zagraniczne papiery dłużne, lokując kapitał na nowojorskiej giełdzie, która przynosiła większe zyski.

Wielka hossa trwała do października 1929 r. Pierwsze spadki na Wall Street zaczęły się w poniedziałek 21 października. Jednak jeszcze 22 października prezesi największych banków twierdzili, że nie sądzą, aby na rynku działo się coś złego. Tymczasem 23 października kursy akcji zaczęły mocniej spadać. 24 październik przeszedł do historii jako „czarny czwartek”. Aby nie dopuścić do destabilizacji sytuacji na rynku, banki zaczęły skupować akcje. Jednak 29 października, który z kolei przeszedł do historii jako „czarny wtorek”, banki już nie były w stanie opanować sytuacji. 28 października indeks Dow Jones spadł o 49 pkt, co stanowiło 13%, a kolejnego dnia o kolejne 43 punkty (12%). Do połowy listopada akcje spółek notowanych na Wall Street spadły do 50% swej wartości. Indeks Dow Jones, który jeszcze we wrześniu 1929 r. wynosił 452 pkt, w 1932 r. osiągnął dno na poziomie 58 pkt. Dow Jones potrzebował ćwierć wieku, aby powrócić do poziomu sprzed kryzysu.

FXMAG akcje wielki kryzys 1929 - 1933 wielki kryzys  kryzys gospodarczy 1

Istotną przyczyną krachu na giełdzie w przeciągu kilku dni była możliwość łatwego uzyskania kredytu. Za pozyskane w ten sposób środki inwestorzy chętnie kupowali akcje na giełdzie. W tamtym okresie nie było takiego jak obecnie obowiązku sprawozdawczości finansowej spółek notowanych na giełdzie. W związku z tym ich wyceny były znacznie zawyżone, nie odzwierciedlając ich realnej wartości. Gdy doszło do załamania na rynku, wiele akcji przeszacowanych firm stało się bezwartościowych.

Krach na giełdzie spowodował bankructwo klientów biur maklerskich kupujących akcje na kredyt, a to z kolei doprowadziło do bankructwa banków. Wielki Kryzys zasłynął licznymi samobójstwami inwestorów i bankierów z powodu bankructwa, których liczbę szacuje się na około 40 tysięcy.

Kraje objęte kryzysem

Chociaż Wielki Kryzys zaczął się w USA, ostatecznie objął prawie cały świat, nie oszczędzając zarówno największych gospodarek, jak i tych rozwijających się.

Największy spadek produkcji miał miejsce w krajach Ameryki Północnej i Południowej. Na drugim miejscu była Europa, natomiast najmniej ucierpiał rynek azjatycki.

Jednym z państw, które najmocniej ucierpiały w wyniku kryzysu, były Niemcy. Kraj ten był w dużym stopniu uzależniony od amerykańskiego finansowania, na które nie mógł już liczyć. Do 1933 r. produkcja przemysłowa Niemiec skurczyła się o prawie 40%. Liczba bezrobotnych w Niemczech w tym okresie wzrosła do 6 mln. W 1932 r. bezrobocie wyniosło 43%.

Kryzys w niewielkim stopniu dotknął Japonię. Po kryzysie finansowym z 1927 r. gospodarka nie zdążyła się jeszcze rozkręcić, a w 1931 r. Japonia rozpoczęła działania wojenne w Chinach, co wiązało się z rozwojem przemysłu produkującego na potrzeby wojska.
Największą gospodarką, której nie dotknął kryzys, był ZSRR ze względu na izolację oraz gospodarkę centralnie planowaną, gdzie nie miały znaczenia reguły rynkowe.

W Polsce konsekwencje kryzysu były podobne jak w innych krajach. W szczególnie trudnej sytuacji znalazły się obszary wiejskie, na których nastąpiło największe zubożenie. W Polsce największy szczyt kryzysu przypadł na rok 1932. Produkcja wynosiła około 63% poziomu z 1929 r.

Branże objęte kryzysem

Kryzys w latach 1929-1933 objął całą gospodarkę – rolnictwo, przemysł, usługi, handel. Został określony jako „Wielki Kryzys”, gdyż był wyjątkowym wydarzeniem w historii gospodarczej ze względu na głębokość załamania gospodarczego. O ile wcześniejsze kryzysy gospodarcze przynosiły spadki produkcji o 8-12%, tak Wielki Kryzys spowodował spadek produkcji o 40%. Produkcja w 1932 r. wynosiła 67% wartości z 1928 r. W Niemczech spadek wyniósł 57%, w USA i Polsce 46%, a w Kanadzie 42%. Przykładem jest produkcja samochodów w USA. W marcu 1929 r. produkowano 622 000 pojazdów, a w grudniu już tylko 92 500.

FXMAG akcje wielki kryzys 1929 - 1933 wielki kryzys  kryzys gospodarczy 2
Duży spadek produkcji przemysłowej doprowadził do wzrostu bezrobocia i zubożenia ludności. W czasie kryzysu w USA bezrobocie wzrosło do 25%, a w najgorszym momencie wyniosło nawet 28,3%. Pensje spadły o 42%. W USA w latach 1929-1933 PKB spadł o 30%.

Sytuacja sprzyjała tworzeniu się monopoli. Z powodu braku popytu, producenci musieli obniżać ceny konkurując między sobą. W takiej sytuacji bardziej opłacało się tworzyć monopole i narzucać ceny minimalne.

FXMAG akcje wielki kryzys 1929 - 1933 wielki kryzys  kryzys gospodarczy 3

Kryzys równie mocno dotknął rolnictwo. Spadek popytu na rośliny przemysłowe i artykuły spożywcze spowodował drastyczne obniżenie cen towarów rolnych. W latach 1929-1933 w rolnictwie nastąpił spadek cen o 64%. Większy spadek cen produktów rolnych w stosunku do cen towarów przemysłowych prowadził do zubożenia mieszkańców wsi, co z kolei przekładało się na spadek popytu na produkty przemysłowe i w efekcie pogłębiało kryzys w przemyśle. Aby przeciwdziałać tej sytuacji, próbowano ograniczać produkcję rolną, a nawet posuwano się do niszczenia upraw i zbiorów. O ile kryzys w przemyśle zakończył się w 1933 r., tak kryzys w rolnictwie trwał dłużej – do końca 1935 r.

FXMAG akcje wielki kryzys 1929 - 1933 wielki kryzys  kryzys gospodarczy 4

W czasie Wielkiego Kryzysu najbardziej spadały ceny artykułów rolnych, następnie surowców i półfabrykatów przemysłowych, a najmniej artykułów zmonopolizowanych, takich jak węgiel, stal czy żelazo.

Artykuł jest dostępny dla czytelników magazynu FXMAG.

Chcesz uzyskać dostęp do artykułu?


Tatiana Pasich

Absolwentka psychologii oraz finansów i rachunkowości, inwestor indywidualny. Lokuje kapitał głównie w małe spółki z dużym potencjałem wzrostu.

Przejdź do artykułów autora
Artykuły, które powinny Cię zaciekawić..
Zamknij

Koszyk